Stadion Olimpijski we Wrocławiu stanowi jedno z najważniejszych światowych dzieł architektury sportowej XX wieku. Obiekt, wybudowany w latach 1926–1928 według projektu niemieckiego architekta Richarda Konwiarza, nosi złożoną historię, która łączy międzywojenne aspiracje sportowe, propagandę totalitarną, zniszczenia wojny oraz współczesne odrodzenie jako centrum sportu i kultury Wrocławia. Historia jego nazwy stanowi kluczowy punkt do zrozumienia całej postaci tego obiektu. Wiele osób błędnie odczytuję nazwę tego obiektu, dlatego postanowiłem wszystko dokładnie opisać.
Pierwsze lata: Innowacyjny projekt międzywojenności i olimpijski prestiż
Dzieje stadionu sięgają lat 1924–1925, kiedy Richard Konwiarz opracował jego projekt. Wrocławski architekt, urodzony w 1883 roku w Kępnie, wcześnie zdobył uznanie poprzez współpracę z wybitnym budowniczym Maxem Bergiem, twórcą słynnej Hali Stulecia. Po powierzeniu mu stanowiska kierownika urzędu projektów we wrocławskim magistracie (1912–1925), Konwiarz wdrożył wizję nowoczesnego, funkcjonalnego kompleksu sportowego.
Budowę ukończono w 1928 roku. Stadion otrzymał oryginalną nazwę niemecką Schlesierkampfbahn im Sportpark Leerbeutel, lecz jego faktyczne międzynarodowe znaczenie ujawniło się już w procesie projektowania. W latach 1935–1939 obiekt przeszedł gruntowną rozbudowę, kiedy dodano monumentalną wieżę zegarową o wysokości 40 metrów, nowe trybuny i bramę główną dostosowaną do paradeowych przemarszy.
Srebrny medal olimpijski i nazwanie Stadionu
Najczęściej powtarzana legenda głosi, że Stadion Olimpijski nazwano tak dlatego, że Wrocław miał być gospodarzem Igrzysk Olimpijskich. To mylne rozumienie. Prawda historyczna jest bardziej subtelna i wyraża istotę międzywojennego prestiżu sportowego.
W 1932 roku, podczas Letnich Igrzysk Olimpijskich w Los Angeles, w ramach Olimpijskiego Konkursu Sztuki i Literatury Richard Konwiarz zdobył srebrny medal olimpijski za architektoniczny projekt kompleksu sportowego. Medale olimpijskie dla artystów przyznawane były na dokładnie takich samych zasadach jak dla sportowców — Międzynarodowy Komitet Olimpijski признавал architekturę, malarstwo, rzeźbę, muzykę i literaturę jako olimpijskie dyscypliny sztuki w latach 1912–1948.
To wyróżnienie stanowiło potwierdzenie, że projekt wrocławskiego stadionu reprezentował światową klasę innowacji funkcjonalnej i estetyki modernistycznej. Nazwa „Stadion Olimpijski” nie oznaczała zatem potencjalną lokalizację Igrzysk, lecz była hołdem dla olimpijskiego honoru przyznanych architekturze obiektu. Warto ponadto wyjaśnić terminologię: olimpiada to czteroletnij okres pomiędzy kolejnymi Igrzyskami, natomiast same zawody to igrzyska olimpijskie. Nazwa stadionu odwoływała się do symbolu olimpizmu jako wartości, a nie do konkretnego wydarzenia sportowego.
INFRASTRUKTURA I NOWOCZESNA TECHNOLOGIA MIĘDZYWOJENNA
Stadion powstał jako wielofunkcyjny kompleks sportowy. Pierwotna pojemność wynosiła około 50 tysięcy widzów, umieszczonych na potężnych wałach ziemnych zadaszonych betonem. Kompleks obejmował nie tylko główny tor z boiskiem i bieżnią, lecz także szereg dodatkowych urządzeń: bieżnie na 500 i 130 metrów, pola do skoków (w dal, wzwyż, o tyczce), boiska boczne, korty tenisowe, szatnię na tysiąc miejsc, plac hokejowy oraz basen Olympic (Stadion Schwimmbad), wybudowany w 1929 roku według projektu Konwiarza. Pole Marsowe („Pola Marsowe”), rozległa trawa rozciągająca się na 70 hektarów, służyła zarówno zawodnikom, jak i publiczności.
Architektonika stadionu odzwierciedlała ducha modernizmu: monolityczne ceglane elewacje, równomierny rytm architektonicznych detali, zastosowanie żelbetu jako symbolu nowoczesności oraz monumentalna, lecz funkcjonalna forma. Stadion stanowił wyraz wiary w sportową edukację i wychowanie fizyczne jako środki kształtowania obywateli, co było ideą rozpowszechniającą się w Europie lat 20. i 30. XX wieku.
Pergola — świadome architektoniczna nawiązanie
Niezwykle ważnym elementem rozplanowania terenów sportowych była pergola — mała architektura, która świadomie nawiązywała do słynnej pergoli Hansa Poelziga projektanta z sąsiednich terenów Wystawy Stulecia i Hali Stulecia.
Pergola Poelziga, wybudowana w 1912–1913, stanowi jeden z monumentalnych przykładów modernistycznego krajobrazu: 750 kolumn z niewykończonego żelbetu, półeliptyczny łuk otaczający sztuczny staw, całkowita długość 640 metrów. To dzieło architektoniczne stało się ikoną wrocławskiej nowoczesności i wpłynęło na poglądów architektoniczny pokolenia projektantów działających w mieście.
Pergola Konwiarza przy Stadionie Olimpijskim była skromniejsza i bardziej użytkowa, jednak świadomie nawiązywała do dokonań Poelziga. Powiązana architektonicznie z budynkami bramy stadionu, pełniła funkcję scalającą zespół sportowy w harmonijną całość. Ta mała architektura — wraz z wprowadzeniem wody i zieleni — reprezentowała modernistyczne podejście do projektowania krajobrazu, które integrowało funkcję sportową z humanistycznym doświadczeniem przestrzeni.
Hotel Olimpia – integralna część kompleksu sportowego
W czasach rozbudowy terenów sportowych, w szczególności w latach 30., powstał budynek, który do dzisiaj pozostaje ważnym elementem zagospodarowania Stadionu Olimpijskiego: Hotel Olimpia.
Wzniesiony w 1933 roku, początkowo funkcjonował jako restauracja przy basenach kąpielowych kompleksu sportowego. Architektura budynku została zaprojektowana przez Richarda Konwiarza, autora całego kompleksu, co oznacza stylistyczną spójność między różnymi elementami założenia. Z czasem hotel ewoluował: z restauracji przeobraził się w akademik dla sportowców, a następnie w pełnowartościowy hotel.
Architektoniczny charakter budynku doskonale reprezentuje modernizm lat 30. XX wieku:
- Prosta, funkcjonalna bryła wolna od zbędnych ozdób
- Duże przeszklenia i otwarcie architektoniczne na otaczającą zieleń
- Intymne patio z elementem wodnym — pierwotnie brodzik dla dzieci — które stanowiło relaksacyjne serce obiektu
Najistotniejszym architektonicznym elementem jest pergola oddzielająca patio od otoczenia, tworząca kameralną, intymną strefę wypoczynku wpisaną w rozległy, sportowy wymiar całego założenia. Ta mała architektura łączy w sobie wodę, roślinność i funkcjonalną prostotę — klucz do modernistycznego paradygmatu projektowego, gdzie każdy element pełni zarówno funkcję praktyczną, jak i estetyczną.
Hotel Olimpia, choć nie jest jedynym na świecie obiektem o tej nazwie — istnieje kilkanaście hoteli o nazwach Olimpia, Olympia lub Olümpia, a jeśli uwzględnić pensjonaty i mniejsze obiekty, liczba może sięgać kilkadziesiąt — zachował swoją unikalną tożsamość dzięki historycznym korzeniom i miejscu w wrocławskim krajobrazie.
POLITYCZNE PRZEMIANY: OD NIEMIECKIEJ ASPIRACJI DO NAZISTOWSKIEJ PROPAGANDY
W 1933 roku, kiedy doszło do przejęcia władzy przez Hitlera w Niemczech, stadium otrzymało nową, polityczną tożsamość. Zespół patronalny zmienił się na Stadion Hermanna Göringa, nazwę powiązaną z wpływowym nazistowskim dygnitariuszem. Przemieszanie sportowych aspiracji z ideologią totalitarną ujawnić się miało w pełni podczas największego wydarzenia międzywojennego stadionu.
W lipcu 1938 roku, od 23 do 31 lipca, Stadion Olimpijski gościł Deutsches Turn- und Sportfest (Niemieckie Święto Sportu i Gimnastyki), imprezę o skali przypominającej same Igrzyska Olimpijskie. Liczby były imponujące: tysiące uczestników z całych Niemiec, rycerstwo członków Hitlerjugend, pokazy gimnastyczne, parady i zawody w lekkoatletyce, piłce nożnej, pływaniu i wielu innych dyscyplinach. Wydarzenie miało dualistyczny cel: kulturalny (promocja zdrowego stylu życia i sprawności fizycznej) oraz propagandowy (demonstracja niemieckiej siły, jedności i wizji społeczno-rasowej trzeciej rzeszy).
Największym honorowym gościem był sam Adolf Hitler. Pojawił się on we Wrocławiu (zwróćmy uwagę, że miasto nosiło wówczas nazwę Breslau i było integralną częścią Trzeciej Rzeszy), przemawiał z trybuny honorowej, wręczał medale zwycięzcom i uczestniczył w paradach. Fotograficzne dokumenty z czasów Sportfestu stanowią dziś zarazem historyczne świadectwo i moralne ostrzeżenie połączenia sportu z propagandą totalitarną.
DRUGA WOJNA ŚWIATOWA I ZNISZCZENIA
Podczas oblężenia Wrocławia w 1945 roku stadion poniósł znaczne zniszczenia. Niemniej jednak, z punktu widzenia alokacji priorytetów powojennych, jego znaczenie jako symbolu sportowej tradycji miasta okazało się ważne dla procesu odbudowy. W latach 1945–1955 stadium przeszło metodyczną restaurację. W lipcu 1948 roku otrzymało nową nazwę ideologiczną – Stadion Olimpijski im. generała Karola Świerczewskiego, powiązaną z postacią sowieckiego generała, co odzwierciedlało zmienioną geopolityczną rzeczywistość Polski.
W pierwszych latach powojennych stadion znalazł się czasami w zapamiętaniu, a na jego terenach mogły się pełnić kozy (jak wspominają archiwalne zdjęcia), ale powoli odzyskał swoją centralną rolę w życiu sportowym Wrocławia. Akademia Wychowania Fizycznego (AWF), która przejęła zarządzanie obiektem na początku lat 70. XX wieku, dbała o jego utrzymanie i rozwój.
INNOWACJE TECHNOLOGICZNE: ŚWIATOWE STANDARDY
Rok 1978 wyznaczył kolejny przełomowy moment. 6 maja 1978 roku wokół Stadionu Olimpijskiego wybudowano cztery maszty oświetleniowe o wysokości 80 metrów, dostarczające 2800 luksów natężenia światła na głównym polu. System oświetlenia uczynił stadion najjaśniej oświetlonym obiektem sportowym w całej Europie w tamtym okresie — osiągnięcie techniczne zarazem symboliczne, wyrażające aspiracje Wrocławia do bycia miastem nowoczesnym i międzynarodowym.
W następnym roku, 1979, zainstalowano nowoczesny system podgrzewania murawy. W skali całej Polski, jedynym innym stadionem z takim systemem był stadion w Rybniku, lecz tamtejsza instalacja okazała się bardzo mało efektywna. Wrocławskie rozwiązanie było przełomem technicznym w polskim sporcie profesjonalnym.
Status zabytkowy
Rosnąca świadomość historycznej wartości obiektu doprowadziła do formalnego uznania. W czerwcu 1991 roku Stadion Olimpijski został wpisany na listę zabytków Województwa Dolnośląskiego pod numerem A/4225/457/Wm. Decyzja ta oznaczała, że wszelkie przyszłe modernizacje musiałyby uwzględniać wymogi konserwacji dzieła architektonicznego o randze zabytkowej.
PRZEŁOMOWA RENOWACJA (2015–2017)
Decyzja miasta o wybraniu Wrocławia na gospodarza X Światowych Igrzysk Sportów Nieolimpijskich The World Games 2017 wyznaczyła kamień milowy dla przyszłości stadionu. Od początku 2015 roku rozpoczęła się kompleksowa renowacja i modernizacja obiektu, którą zakończono w 2017 roku, na czas wydarzenia.
Prace kosztowały około 130 milionów złotych. Inwestycja obejmowała:
- Całkowitą odnowę historycznych detali architektonicznych oraz zewnętrznych ścian
- Wymianę drewnianych ławek na nowoczesne plastikowe krzesełka o podwyższonym standardzie
- Budowę nowej zachodniej trybuny z prefabrykatów żelbetowych, pokrytej białą membraną — zwaną „białym żaglem”
- Zainstalowanie systemu oświetlenia LED na obniżonych masztach (uruchomionego w marcu 2017)
- Termomodernizację stropów pod historycznymi trybunami przy użyciu innowacyjnej technologii Multipor
- Zainstalowanie nowoczesnego zaplecza dla zawodników, mediów, VIP i osób niepełnosprawnych
Fundamentalną zasadą modernizacji było zachowanie zewnętrznych murów i kluczowych elementów architektury z początku XX wieku, wykonane pod czujnym nadzorem Miejskiego Konserwatora Zabytków. Wieża zegarowa, symbol stadionu, została odnowiona.
Wydarzenia sportowe
MIĘDZYPAŃSTWOWE MECZE PIŁKARSKIE
Historia stadionu jako areny międzynarodowych spotkań piłkarskich jest długa i godna uwagi. Przed rokiem 1945 Niemcy rozegrały na wrocławskim obiekcie pięć oficjalnych meczów reprezentacyjnych. Po wojnie Polska kadra rozegrała łącznie 14 oficjalnych spotkań, ostatnie z nich 24 marca 1987 roku — triumfalny zwycięstwo nad Norwegią 4:1. Mecze pozostały na kartach historii, szczególnie ten z 1937 roku, kiedy Niemcy rozbili Danię 8:0; zwycięska drużyna otrzymała miano Wrocławskiej Jedenastki — epitetu, który weszedł do piłkarskiego folkloru.
ŻUŻEL: SERCE WSPÓŁCZESNEGO STADIONU
Przełom w funkcji stadionu nastąpił w latach 70., kiedy żużel stał się dominującą dyscypliną sportową. W 2010 roku tor żużlowy został gruntownie przebudowany: skrócono go z 378 metrów do 352 metrów, poszerzono proste i łuki. Ta zmiana miała na celu podniesienie atrakcyjności sportowej, jednak odbyła się kosztem boiska piłkarskiego, które zmniejszono i które nie spełnia od tego czasu wymogów FIFA i UEFA dla oficjalnych meczów międzynarodowych.
Żużel przyniósł stadionowi nową sławę. Betard Sparta Wrocław, klub żużlowy funkcjonujący od 2007 roku (jako kontynuator tradycji WTS Wrocławia), uczyniła stadion głównym ośrodkiem sportowym Wrocławia dla tej dyscypliny.
THE WORLD GAMES 2017
W dniach 20–30 lipca 2017 roku Wrocław gościł X edycję World Games. Stadion Olimpijski stał się jedną z kluczowych aren. 29 lipca 2017 roku rozegrano turniej żużlowy par drużyn narodowych, który przyciągnął około 12,5 tysiąca widzów na trybunach. Polska reprezentacja w składzie Bartosz Zmarzlik, Maciej Janowski i Patryk Dudek zwyciężyła, ustanawiając znaczący moment dla tradycji żużlowej miasta. Całe wydarzenie przyciągnęło 240 tysięcy uczestników na 26 arenach, 3500 zawodników ze 112 krajów i 30 medali dla Polski.
Modernizacja stadionu, przeprowadzona przed Igrzyskami, stała się również wizytówką Wrocławia na międzynarodowej scenie sportowej i kulturalnej.
WSPÓŁCZESNOŚĆ: FUTBOL AMERYKAŃSKI I ŻUŻEL
Od 2013 roku stadion gospodarzył drużynie futbolu amerykańskiego — Panthers Wrocław, wielokrotnym mistrzom Polski w tej dyscyplinie. Zespół rozgrywa mecze domowe w ramach międzynarodowych rozgrywek European League of Football (ELF), przyciągając kibiców z całej Polski i zagranicy.
Betard Sparta Wrocław pozostaje głównym użytkownikiem toru żużlowego, rozgrywając mecze w ramach PGE Ekstraliga. Średnia frekwencja wynosi około 11,680 kibiców na mecz. Stadion w 2017 roku gościł również turniej Speedway of Nations, jedną z najważniejszych imprez żużlowych na świecie.
Pojemność stadionu wzrosła po modernizacji do 13,675 miejsc siedzących i stojących.
ARCHITEKTONICZNE I KULTURALNE ZNACZENIE
Stadion Olimpijski reprezentuje jeden z ważniejszych przykładów międzywojennego modernizmu architektonicznego w Europie. Jego forma — masywna, funkcjonalna, wykonana w cegle i żelbecie — odzwierciedla ideały architektury sportowej, która połączyła pragmatyzm z ambicją estetyczną. Projekt Konwiarza wpłynął na architekturę sportową daleko poza granice Wrocławia, a sam architekt pozostał legendą europejskiego projektowania sportowego.
Historia stadionu jest zarazem mroczna — stanął się areną nazistowskiej propagandy — i triumfalna — odrodził się z powojennych ruin, by stać się centrum sportu i tożsamości zbiorowej Wrocławia. Niestety, niektóre elementy kompleksu sportowego nie przetrwały do czasów współczesnych. Odkryty basen olimpijski, wybudowany w 1929 roku, funkcjonował do 1978 roku, a następnie popadał w ruinę. W 2021 roku, mimo protestów architektów i aktywistów, struktura została wyburzona na terenie sprzedanym deweloperowi.
Podsumowanie
Stadion Olimpijski we Wrocławiu jest świadkiem transformacji architektonicznej, politycznej i sportowej Europy XX wieku. Rozpoczynając jako wizja nowoczesności i edukacji fizycznej, przechodzący przez czasami przeplatane użytkowanie przez rządy totalitarne, zniszczenia i odbudowę, aż do współczesnego statusu jako jednego z najnowocześniejszych stadionów żużlowych i pełnowartościowego obiektu sportowo-kulturalnego.
Srebrny medal olimpijski udzielony projektowi Konwiarza w 1932 roku nie był czystą artystyczną honoryfikacją — stanowił uznanie innowacyjności i funkcjonalności projektu, który pozostał aktualny i użyteczny przez kolejne 95 lat. Po renowacji 2015–2017 stadium wznowiło swoją międzynarodową karierę, przyciągając sportowców i kibiców z całego świata. Dla Wrocławia Stadion Olimpijski pozostaje nie tylko obiektem sportowym, ale symbolem odporności, nowoczesności i wspólnotowego ducha miasta.
Hotel Olimpia, przytulnie usytuowany na terenie kompleksu, pergola nawiązująca do dzieł Poelziga, i mnóstwo historycznych detali — wszystko to tworzy unikalny, wielowarstwowy krajobraz sportowy i kulturalny, gdzie przeszłość żyje w dialogu z teraźniejszością.
