Hala Stulecia we Wrocławiu to jeden z najwybitniejszych przykładów wczesnej architektury modernistycznej i przełomowe osiągnięcie w historii budownictwa żelbetowego. Ta monumentalna budowla, wzniesiona na początku XX wieku, do dziś zachwyca swoją śmiałością konstrukcyjną i stanowi żywą wizytówkę stolicy Dolnego Śląska.
Historia powstania – od pomysłu do realizacji
Geneza projektu
Hala Stulecia powstała z okazji obchodów szczególnej rocznicy – setnej rocznicy wydania przez króla Prus Fryderyka Wilhelma III odezwy „Do mojego ludu” z 17 marca 1813 roku. Ten historyczny manifest wzywał do zbrojnego wystąpienia przeciwko wojskom Napoleona Bonaparte i stanowił symbol pruskiego oporu. Aby uczcić to doniosłe wydarzenie, władze Wrocławia (wówczas niemieckiego Breslau) postanowiły zorganizować wielką Wystawę Stulecia, która miała pokazać dorobek kulturalny, naukowy i gospodarczy niemieckiego Śląska.
Wybór projektu
Do konkursu na projekt głównego budynku wystawy zgłoszono aż 43 propozycje. Wygrał nowatorski i wizjonerski koncept Maxa Berga, 36-letniego miejskiego architekta Wrocławia. Pomimo oryginalności projektu budził on ogromne kontrowersje, głównie ze względu na wysokie szacowane koszty – 1,9 miliona marek. Projekt wykorzystywał żelbet w sposób nieznany wcześniej architekturze, co wzbudzało sceptycyzm wśród współczesnych inżynierów.
28 czerwca 1911 roku projekt ostatecznie uzyskał formalne zezwolenie na budowę.
Budowa – wyczyn techniczny i organizacyjny
Tempo realizacji
Budowa Hali Stulecia była prawdziwym wyczynem inżynieryjno-organizacyjnym. Pierwsze prace rozpoczęły się w maju 1911 roku. Do stycznia 1912 roku zakończono wylewanie fundamentów, w kwietniu ruszyły prace przy rusztowaniach oraz szalunkach pod cztery główne filary hali. We wrześniu 1912 roku zakończono betonowanie kopuły.
W grudniu 1912 roku, zaledwie półtora miesiąca przed planowanym terminem, firma budowlana Dyckerhoff & Widmann przekazała miastu obiekt w stanie surowym. Cała budowa od rozpoczęcia prac do oddania w stanie surowym trwała zaledwie około 14 miesięcy, co biorąc pod uwagę skalę przedsięwzięcia i możliwości techniczne początku XX wieku, graniczyło niemal z cudem.
Zespół twórczy
Autorem projektu architektonicznego był Max Berg (1870-1947), miejski radca budowlany Wrocławia. W realizacji projektu współpracował z inżynierem Güntherem Trauerem oraz profesorem Heinrichem Müllerem. Za wykonawstwo odpowiadała renomowana firma Dyckerhoff & Widmann, specjalizująca się w konstrukcjach żelbetowych.
Innowacyjne metody budowy
Podczas budowy zastosowano nowatorskie rozwiązania techniczne. Robotnicy pracowali między innymi z kolejki linowej, która zawisła między kopułą a dwoma wieżami poruszającymi się po torach wzdłuż powstającego budynku. Konstrukcja była tak innowacyjna, że wielu wątpiło w jej powodzenie.
Według anegdoty, po zakończeniu betonowania przyszedł czas na usunięcie rusztowań podpierających kopułę. Robotnicy, obawiając się katastrofy budowlanej, zastrajkowali i odmówili wykonania tego zadania. Max Berg, w geście desperacji, miał poprosić przypadkowego przechodnia, aby za złotą markę pomógł mu odkręcić pierwszą śrubę luzującą szalunek. Zawstydzeni robotnicy nie mieli wówczas wyboru i musieli kontynuować pracę. Ku zaskoczeniu sceptyków, konstrukcja doskonale się sprawdziła.
Uroczyste otwarcie
20 maja 1913 roku odbyło się uroczyste otwarcie Hali Stulecia, które zbiegło się z inauguracją Wystawy Stulecia. Wydarzenie to zgromadziło liczne elity polityczne i społeczne, w tym książęcia Ernsta Günthera zu Schleswig Holstein.
Architektura i konstrukcja – przełom technologiczny
Wymiary i parametry
Hala Stulecia to budowla o imponujących rozmiarach. Maksymalna wysokość obiektu wynosi 42 metry (19 metrów przypada na podstawę, a 23 metry na kopułę). Nakrywająca ją kopuła ma 65 metrów średnicy, a maksymalna szerokość wnętrza Hali to około 95 metrów.
Rewolucyjna konstrukcja żelbetowa
W momencie powstania Hala posiadała żelbetowe przekrycie o największej rozpiętości na świecie. Większe rozmiary osiągały wówczas tylko nieliczne konstrukcje stalowe. Kopuła Hali Stulecia przewyższała swoją średnicą nawet słynny rzymski Panteon, który przez wieki uchodził za szczyt osiągnięć konstrukcyjnych.
Konstrukcja składa się z dwóch autonomicznych elementów:
- Podstawy w postaci czterech żaglastych filarów tworzących wielkie arkady apsyd o rozpiętości 41 metrów
- Kopuły opartej na dolnym pierścieniu o średnicy 65 metrów, złożonej z promieniście schodzących się żelbetowych żeber
Hala ma symetryczny plan w kształcie czterolistnej koniczyny (quatrefoil) z ogromną okrągłą przestrzenią centralną. Kopuła zwieńczona jest latarnią ze stali i szkła.
Pojemność i funkcjonalność
Budynek został zaprojektowany jako wielofunkcyjna hala widowiskowo-sportowa. W centralnej przestrzeni okrągła widownia może pomieścić około 6000 osób siedzących. W zależności od konfiguracji i ustawienia trybun, maksymalna pojemność całej Hali może sięgać nawet 10 000 osób.
Styl architektoniczny
Hala została wzniesiona w stylu ekspresjonistycznym, charakterystycznym dla wczesnego modernizmu. Ekspresjonizm w architekturze wyróżniał się silnym podkreślaniem kierunków pionowych lub poziomych, tworzeniem dynamicznych form oraz strzelistością. Max Berg stworzył dzieło, które łączyło nowatorstwo techniczne z szlachetnym monumentalizmem.
Max Berg – wizjoner architektury
Biografia architekta
Max Paul Eduard Berg urodził się 17 kwietnia 1870 roku w Szczecinie. Studiował w latach 1889-1893 na prestiżowej Królewskiej Wyższej Szkole Technicznej w Charlottenburgu, gdzie uczył się między innymi u Carla Schäfera, specjalisty w dziedzinie neogotyku.
Jako architekt miejski (miejski radca budowlany) we Wrocławiu pracował w latach 1909-1924. Był członkiem Socjaldemokratycznej Partii Niemiec (SPD) i działał także jako urbanista oraz polityk komunalny.
Zmarł 22 stycznia 1947 roku w Baden-Baden.
Filozofia projektowania – „Katedra Demokracji”
Berg określał Halę Stulecia mianem „Katedry Demokracji”. Wierzył, że architektura może być demokratyczna i służyć społeczeństwu jako miejsce spotkań i dyskusji. Dla niego najważniejsza była funkcja, a nie forma. Miasto miało otrzymać nowe, funkcjonalne, a jednocześnie spektakularne miejsce dla spotkań – przestrzeń wspólną z właściwą oprawą.
Berg jako urbanista proponował podział miasta na strefy według ich funkcji – mieszkalne, pracy (zakłady przemysłowe oraz centra biznesowe) oraz strefę monumentalną dla instytucji kultury i administracji państwowej.
Bezkompromisowość twórcy
Max Berg był postacią bezkompromisową. Kiedy miał jakąś ideę, musiała ona wejść w życie w całości, bez cięć i ugodowych zmian. Ta postawa prowadziła do konfliktów z władzami miejskimi. W 1925 roku zrezygnował z funkcji miejskiego radcy budowlanego, ale dopilnował, aby w dokumentach zawarto zapis o wypłacaniu mu pensji do końca kadencji, czyli aż do 1933 roku.
Kompleks Wystawy Stulecia
Wystawa Stulecia 1913
Wystawa Stulecia trwała od 20 maja do 26 października 1913 roku i rozciągała się na ogromnym obszarze około 75 hektarów. Była inspirowana rozmachem wielkich wystaw światowych tamtej epoki.
Wydarzenie okazało się ogromnym sukcesem – w ciągu niemal pięciu miesięcy wystawę odwiedziło ponad 1,5 miliona osób. Prezentowano dorobek historyczny, kulturalny i gospodarczy Śląska.
Pawilon Czterech Kopuł
Obok Hali Stulecia powstał Pawilon Czterech Kopuł, zaprojektowany przez wybitnego niemieckiego architekta Hansa Poelziga. Budowę zrealizowano między sierpniem 1912 a lutym 1913 roku według projektu tej innowacyjnej konstrukcji żelbetowej.
Pawilon został zbudowany na planie prostokąta z czterema skrzydłami rozmieszczonymi wokół wewnętrznego dziedzińca. Głównym elementem architektonicznym są cztery kopuły: wschodnia i zachodnia na planie koła, a północna i południowa na planie elipsy. W budynku znalazło się 56 pomieszczeń wystawowych.
Pawilon, podobnie jak Hala Stulecia, został wpisany na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO w 2006 roku.
Pergola
Po północno-wschodniej stronie Hali znajduje się Pergola – elegancka kolumnada wygięta w półeliptyczny łuk, również zaprojektowana przez Hansa Poelziga. Otacza ona półeliptyczny sztuczny staw i stanowi miejsce stworzone do spacerów i wypoczynku.
Ogród Japoński
Jednym z unikalnych elementów kompleksu jest Ogród Japoński, założony z inicjatywy hrabiego Fritza von Hochberga, dyplomaty i orientalisty, przy udziale japońskiego ogrodnika Mankichiego Araia z okazji Wystawy Stulecia w 1913 roku. Ogród powstawał w latach 1909-1913 wokół dawnego stawu w obrębie obecnego Parku Szczytnickiego.
Pierwsza wersja ogrodu istniała do 1945 roku. Obecny ogród, który możemy oglądać dzisiaj, został oddany dla publiczności w 1999 roku.
Największe organy świata
Instrument gigant
W roku 1913 Wrocław posiadał przez pewien czas największe organy na świecie. Zostały one stworzone przez firmę Wilhelm Sauer z Frankfurtu nad Odrą (będącą wówczas własnością Paula Walckera z rodziny budowniczych organów z Ludwigsburga).
Umowę na wykonanie instrumentu podpisano w listopadzie 1912 roku. W rekordowym czasie 10 miesięcy Walcker stworzył organy, które posiadały 200 rejestrów (187 głosów realnych i 13 transmisji), liczyły 16 706 piszczałek, rozdzielonych na pięć manuałów i pedał.
Innowacja technologiczna
Z powodu ogromnych rozmiarów instrumentu, tradycyjne mechaniczne sterowanie nie było możliwe do zastosowania. Dlatego Walcker skonstruował pierwsze elektrycznie sterowane wentyle – rozwiązanie opatentowane pod numerem 260579. To bezpośrednie sterowanie było pionierskim osiągnięciem technicznym.
Koncert inauguracyjny
Podczas koncertu inauguracyjnego na organach zagrał renomowany organista profesor Karl Straube z Lipska, który uczestniczył także w projektowaniu dyspozycji organów. Wykonał utwór napisany specjalnie na ten instrument przez Maxa Regera – Introdukcję, Passacalię i Fugę e-moll op. 127. Cała prezentacja instrumentu trwała pięć dni.
Te największe na świecie organy kosztowały miasto Breslau ogromną kwotę 95 000 marek.
Rozbudowa i los organów
W 1937 roku instrument otrzymał dodatkowo 22 rejestrów, co zwiększyło ich liczbę do 222. W takim stanie organy przetrwały do końca II wojny światowej.
Po wojnie ocalałe części organów z Hali Stulecia zostały przeniesione do Katedry Wrocławskiej i zmontowane w latach 1950-1952. Do dziś zachował się w całości stół gry i jest nadal używany. Organy w katedrze mają obecnie 150 głosów (13 207 piszczałek) i są największymi organami w Polsce oraz jednymi z największych na świecie.
II wojna światowa i okres powojenny
Festung Breslau
W sierpniu 1944 roku władze III Rzeszy ogłosiły Wrocław twierdzą (Festung Breslau) i zarządziły mobilizację wszystkich dostępnych sił do jego obrony.
Okrążenie miasta przez wojska sowieckie nastąpiło 16 lutego 1945 roku. Oblężenie Wrocławia trwało od 13 lutego do 6 maja 1945 roku i było jedną z ostatnich wielkich bitew II wojny światowej.
1 kwietnia 1945 roku, w Niedzielę Wielkanocną, Sowieci przypuścili decydujący szturm na miasto. Dwa dni trwał nalot i bombardowanie centrum Breslau, w wyniku czego zniszczone zostało 90% Starego Miasta.
6 maja 1945 roku został podpisany akt kapitulacji tzw. Twierdzy Wrocław.
Zmiana nazwy
Po zakończeniu wojny i przejściu miasta pod polską administrację, w 1945 roku władze polskie nadały budowli nową nazwę – Hala Ludowa. Była to nazwa oficjalnie używana przez następne kilkadziesiąt lat, choć nikt formalnie nie zmienił nazwy z powrotem na Halę Stulecia.
Wystawa Ziem Odzyskanych 1948
W 1948 roku w kompleksie przy Hali odbyła się wielka Wystawa Ziem Odzyskanych, która miała pokazać wysiłki obywateli w odbudowie zniszczonego miasta. W ciągu stu dni wystawę zobaczyło 2,5 miliona gości.
Iglica – symbol odbudowy
Z okazji Wystawy Ziem Odzyskanych przed Halą Stulecia 3 lipca 1948 roku wzniesiono Iglicę – stalową konstrukcję o wysokości 90,3 metra (pierwotnie 106 metrów).
Czterdziestoczterotonową wieżę zaprojektował profesor inżynier Stanisław Hempel, a wykonało przedsiębiorstwo „Mostostal”. Iglica miała wymiar symboliczny – jej trzy nogi u podstawy reprezentowały zjednoczone klasy społeczne: robotników, chłopów i tzw. inteligencję pracującą w walce o wspólne dobro narodowe.
Iglicę ustawiono do pionu przy udziale 7 wind podnoszących, a operacji przewodził majster Henryk Nowara. Przy stawianiu obecny był także jej twórca inżynier Hempel oraz przedstawiciele wykonawcy „Mostostalu”, studenci i prasa.
Wizyta Jana Pawła II
31 maja 1997 roku we Wrocławiu rozpoczęła się VI pielgrzymka papieża Jana Pawła II do Polski. Wizyta była związana z 46. Międzynarodowym Kongresem Eucharystycznym, odbywającym się wówczas we Wrocławiu pod hasłem „Eucharystia i wolność”.
Tego samego dnia, o godzinie 17:45, w Hali Ludowej odbyła się modlitwa ekumeniczna. Była to jedna z najważniejszych chwil w powojennej historii obiektu, pokazująca jego rolę jako miejsca spotkań różnych wyznań i kultur.
Papież Jan Paweł II powiedział wówczas słowa, które do dziś przypominane są w kontekście Wrocławia: „Wrocław jest miastem położonym na styku trzech krajów, które historia bardzo ściśle ze sobą połączyła. Jest poniekąd miastem spotkania, jest miastem, które jednoczy. Tutaj w jakiś sposób spotyka się tradycja duchowa Wschodu i Zachodu”.
Wpis na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO
13 lipca 2006 roku podczas 30. Konwencji Dziedzictwa Kultury UNESCO w Wilnie, wrocławska Hala Stulecia wraz z Pawilonem Czterech Kopuł została wpisana na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO jako pionierskie osiągnięcie inżynierii i architektury XX stulecia.
Wpis nastąpił pod oryginalną nazwą „Centennial Hall” (Hala Stulecia), co wywołało w Polsce dyskusję na temat właściwej nazwy obiektu. Spółka zarządzająca obiektem to nadal „Hala Ludowa sp. z o.o.”, ale w korespondencji używa nazwy Hala Stulecia.
Uzasadnienie wpisu UNESCO
Według UNESCO Hala Stulecia jest przełomowym dziełem w historii architektury wykorzystującej żelazobeton. Budowla przedstawia ważną wymianę wpływów we wczesnych latach XX wieku i stanowi kluczowy punkt odniesienia dla dalszego rozwoju konstrukcji żelbetowych.
W skład wpisu UNESCO wchodzą: Hala Stulecia, Pawilon Czterech Kopuł oraz Pergola. Jest to jedyny obiekt we Wrocławiu wyróżniony wpisem na Listę UNESCO.
Największy remont w historii – lata 2009-2011
W latach 2009-2011 zrealizowano największy remont Hali Stulecia od czasu jej wybudowania. Prace zostały poprzedzone blisko dwuletnimi ekspertyzami rozpoczętymi w 2007 roku.
Zakres prac
Remont rozpoczął się w marcu 2009 roku i obejmował trzy główne zadania:
- wymianę pokrycia dachowego
- konserwację stolarki okiennej (wszystkie 600 okien)
- renowację betonowej elewacji wraz ze wzmocnieniem dolnego pierścienia kopuły
Odtworzenie pierwotnej kolorystyki
Jednym z najważniejszych odkryć było ustalenie pierwotnego koloru elewacji. Wykonane badania chemiczne wykazały, że pierwotnie Hala wcale nie była koloru szarego, tylko piaskowego. Zdecydowano się na odtworzenie tego ciepłego, piaskowego odcienia, używając mieszanki czterech różnych kolorów.
Najwcześniejsza warstwa malarska w kolorze ugrowym leży bezpośrednio na powierzchni betonu.
Rekonstrukcja szkła okiennego
Najwięcej problemów sprawiło szkło okienne. Nie zachowały się żadne oryginalne fragmenty mogące służyć za wzór, brak było również dokumentacji historycznej. Jedynym śladem były dokumenty z Archiwum Państwowego zawierające zapiski o dostawie szkła żółto-zielonego opalizującego, wyprodukowanego w hucie szkła w Pirnie pod Dreznem.
Huta przestała działać w latach 90., ale dalsze poszukiwania doprowadziły do jej ostatniego dyrektora, który w swoich zbiorach posiadał dawny wzór. Ostatecznie szkło wyprodukowano w hucie w Belgii.
Odnowa zakończyła się w maju 2010 roku, a jej koszt wyniósł blisko 21 milionów złotych. Całkowity koszt wszystkich prac pierwszego etapu remontu wyniósł blisko 50 milionów złotych.
Hala Stulecia we współczesności
Funkcja wydarzeniowa
Obecnie Hala Stulecia pełni funkcję, którą przewidział dla niej pierwotnie Max Berg – miejsca służącego organizacji imprez masowych. Kompleks jest żywym centrum wydarzeń kulturalnych, kongresowych i sportowych.
W Hali odbywają się:
- Widowiska operowe: „Aida”, „Kniaź Igor”, „Faust”, „Latający Holender”
- Superwidowiska: „Cirque du Soleil”
- Widowiska teatralne: „Frankenstein”
- Musicale: „Metro”, „I Love You”, „King of POP”
- Koncerty zagraniczne: Leonard Cohen, Deep Purple, Ennio Morricone, Jean-Michel Jarre, The Cranberries, Goran Bregovic, Joe Cocker, Tiesto
- Koncerty polskich artystów: Jimek Symphonixx, Quebonafide, Dawid Podsiadło, Leszek Możdżer, Agnieszka Chylińska
- Festiwale: Etno Jazz Festiwal, Męskie Granie, Hip Hop Festival, wROCK for Freedom
- Kongresy i wydarzenia biznesowe
Maksymalna pojemność Hali wynosi 10 000 osób, choć w zależności od wydarzenia może gościć od kilkudziesięciu do kilku tysięcy uczestników.
Fontanna Multimedialna
W 2009 roku, przy Pergoli i Hali Stulecia, otwarto Fontannę Multimedialną – największą fontannę w Polsce i jedną z największych w Europie. Uroczyste otwarcie odbyło się 4 czerwca 2009 roku z okazji dwudziestej rocznicy wolnych wyborów w powojennej Polsce.
Fontanna zajmuje powierzchnię bliską 1 hektara. Na jej dnie znajduje się 800 punktów świetlnych, 300 dysz wodnych oraz 3 dysze ogniowe. Główny gejzer wyrzuca wodę na wysokość 40 metrów – to tylko 2 metry mniej niż wysokość samej Hali Stulecia!
Podczas projekcji ekran tworzony z kropel wody ma powierzchnię aż 400 metrów kwadratowych. Wodnym widowiskom towarzyszy muzyka klasyczna, współczesna, pop oraz ambient.
Projekt InnovaConcrete
W latach 2017-2021 Hala Stulecia uczestniczyła w międzynarodowym projekcie badawczym InnovaConcrete, finansowanym przez Unię Europejską w ramach Programu Horyzont 2020. W projekcie wzięło udział 29 instytucji z 11 krajów.
Celem projektu było wypracowanie nowoczesnych produktów, metod naprawy, rekonstrukcji i zabezpieczania zabytkowego betonu na wybranych budowlach z całego świata. Hala Stulecia była jedynym spośród wszystkich badanych obiektów, który znajduje się na Liście Światowego Dziedzictwa UNESCO.
W Hali przeprowadzono badania nieniszczące przy użyciu metod sklerometrycznych, ultradźwiękowych i elektromagnetycznych. Dzięki nim można było ocenić twardość powierzchniową betonu, jednorodność struktury czy rozmieszczenie zbrojenia.
Ciekawostki
Rekordy i porównania
- W momencie powstania kopuła Hali była największą kopułą na świecie, przewyższając słynny rzymski Panteon
- Rozpiętość kopuły 65 metrów przekraczała średnicę Panteonu o 50%
- Hala biła rekordy nie tylko rozpiętością kopuły, ale i imponującymi organami
Sceptycyzm i obawy
- Inni inżynierowie dyskretnie, ale zgodnie „pukali się palcem w czoła” widząc projekt Berga
- Ekipa budowlana, w obawie o stabilność obiektu, nie chciała usunąć kołków rozporowych wzmacniających szalunek żeber hali
- Dopiero gdy Max Berg sam odkręcił pierwszą śrubę z pomocą przechodnia, robotnicy przystąpili do dalszych prac
Doskonała akustyka
Dziwaczna forma budowli, zgodnie z założeniami Berga, zapewniła doskonałą akustykę. Mógł się o tym przekonać sam następca tronu, książę Fryderyk Wilhelm, podczas otwarcia Wystawy Stulecia.
Wystawa multimedialna
Obecnie w Hali działa interaktywna, multimedialna wystawa przybliżająca losy tego nietypowego miejsca. Znajdują się tam unikatowe fotografie z 1913 roku dokumentujące najważniejsze wydarzenia z historii obiektu.
Podsumowanie
Hala Stulecia to nie tylko architektoniczny majstersztyk – to żywe świadectwo historii, które przetrwało zawirowania XX wieku i nadal zachwyca zarówno turystów, jak i mieszkańców Wrocławia. Od wizjonerskiego pomysłu Maxa Berga, przez dramatyczne wydarzenia II wojny światowej, aż po współczesne wydarzenia kulturalne – Hala niezmiennie służy społeczeństwu jako miejsce spotkań, dialogu i celebracji kultury.
Wpisana na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO, pozostaje jedynym takim obiektem we Wrocławiu i jednym z najważniejszych przykładów wczesnego modernizmu na świecie. Jej 65-metrowa kopuła żelbetowa, która ponad sto lat temu budziła sceptycyzm, dziś stanowi symbol śmiałości inżynierskiej i architektonicznej wizji, które przekraczają granice czasu i kultur.
